Ekonomiye ilişkin açıklamalara, grafiklere ve tablolara bakıyoruz. Enflasyon düşecek, faizler gerileyecek, piyasalar rahatlayacak...

Bunların hepsi elbette önemli; bir ülkenin istikrarı için de gerekli. Ama bütün bu rakamların arasında bazen en hayati unsuru gözden kaçırıyoruz: O ekonomiyi ayakta tutmaya çalışan insanları. Sabah besmeleyle kepengini açan esnafı, ay sonunda çalışanının maaşını nasıl denkleştireceğini düşünen işletme sahibini, dükkânının kirasını çıkarmaya çalışan küçük girişimciyi... Onların yaşadıkları da bu ekonominin ta kendisi değil mi?

Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği’nin açıkladığı ekim ayı şirket istatistiklerine baktığımızda, üzerinde biraz daha fazla düşünmemiz gereken bir tabloyla karşılaşıyoruz. Ekim ayında Türkiye’de 9 bin 56 yeni şirket kuruldu. İlk bakışta umut verici. Ancak aynı ay kapanan şirket sayısı bir önceki aya göre yüzde 17 artarak 2 bin 589’a ulaştı; üstelik yeni kurulan şirket sayısında da yüzde 4,7’lik bir gerileme var.

Elbette tek bir aylık veriye bakarak ekonominin tamamı hakkında hüküm vermek doğru olmaz. Nitekim yılın ilk 10 ayında kurulan şirket sayısı geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 3,2 artarken, kapanan şirket sayısı yüzde 1,8 azalmış durumda. Ancak istatistiklerin satır aralarında gözden kaçırılmaması gereken başka bir ayrıntı gizli: İlk 10 ayda kapanan gerçek kişi ticari işletmelerinin, yani doğrudan kendi emeği ve sermayesiyle ayakta durmaya çalışan şahıs işletmelerinin sayısı yüzde 8,3 artmış.

İşte tam burada durup düşünmek gerekiyor. Çünkü büyük şirketlerin dünyasıyla küçük esnafın dünyası aynı değil. Büyük sermayenin dayanma gücüyle, yılların birikimini ortaya koyarak dükkân açan bir insanın dayanma gücü bir olmuyor. Büyük bir şirket için sıradan bir durgunluk sayılan birkaç aylık iş düşüklüğü, küçük bir işletme için kepenklerin bir daha açılmaması anlamına gelebiliyor.

ESNAF SADECE KENDİSİ İÇİN AYAKTA KALMIYOR

Bir dükkân kapandığında yalnızca bir tabela inmiş olmuyor. Orada çalışan bir insanın işi, evine götürdüğü ekmek, ailesinin düzeni de sarsılıyor. Mal aldığı toptancı, tamir yaptırdığı usta, yan dükkândaki komşu esnaf da bu zincirin bir halkası. Bu yüzden bir mahalledeki bakkalın, terzinin, kırtasiyecinin ya da küçük bir atölyenin kapanmasını sıradan bir ticari karar gibi göremeyiz; küçük işletmeler mahalle ekonomisinin ve toplumsal dokunun can damarıdır.

Bugün esnafın sırtındaki yük her geçen gün ağırlaşıyor. Katlanan kiralar, artan işçilik ve Bağ-Kur primleri, yüksek kredi maliyetleri, satıştan kesilen POS komisyonları ve alım gücü daraldığı için artık ince eleyip sık dokuyan tüketici... Giderler hızla yükselirken esnafın bunu satışlarına aynı oranda yansıtması mümkün olmuyor. Bir işletme sahibi sabah kapısını açtığında artık yalnızca müşterisini beklemiyor; elektrik faturasını, vergisini, tedarikçiye yazdığı çekini hesaplıyor. Akşam kepengi indirdiğinde ise çoğu zaman bütün gün koşturmuş olmasına rağmen elinde kalan tek şey yorgunluk oluyor.

EKONOMİK MÜCADELE ESNAFIN ÜZERİNE YIKILMAMALI

Enflasyonla mücadele edilmesine elbette kimse karşı değil; fiyat istikrarının sağlanması hepimizin ortak yararı. Vatandaşın alım gücünü koruyamadığı, işletmelerin önünü göremediği bir ortamda kalıcı refahtan söz edemeyiz. Ancak burada gözetilmesi gereken hayati bir denge var: Ekonomiyi düzeltmeye çalışırken, bu mücadelenin faturasını en ağır ödeyen kesimlerin ayakta kalmasını da sağlamak zorundayız.

Sıkı para politikası uygulanabilir, kamu harcamalarında tasarrufa gidilebilir. Fakat küçük işletmenin nefes borularını açmadan bu sürecin toplumsal maliyetini hafifletmek mümkün değil. Esnafın beklentisi karşılıksız para dağıtılması ya da günü kurtaran göstermelik teşvikler değil; üretime ve istihdama devam edebileceği gerçekçi bir zemin.

Örneğin küçük işletmelerin krediye erişimindeki engeller kaldırılıp makul maliyetli finansman sağlanabilir. Vergi, SGK ve Bağ-Kur borçlarında ödeme güçlüğü çeken ama çarkını döndürmeye çalışan esnaf için gerçekçi yapılandırmalar yapılabilir. İstihdam üzerindeki prim yükü hafifletilebilir; kira stopajı ve enerji giderleri gibi işletmenin kontrolü dışındaki sabit maliyetlerde esnafı koruyan adımlar atılabilir. En önemlisi, bu destekler yalnızca büyük ölçekli yapılara değil, mahallesinde, çarşısında, sanayi sitesinde ayakta kalmaya çalışan küçük işletmelere de doğrudan ulaşmalı. Çünkü istihdamı korumak, sadece yeni iş alanları açmakla değil, mevcut iş yerlerinin kapanmasını önlemekle mümkündür.

BÜYÜMEK KADAR AYAKTA KALABİLMEK DE BAŞARIDIR

Her ay binlerce yeni şirket kurulması sevindiricidir; girişimcilik elbette teşvik edilmeli. Ama şu soruyu da sormak zorundayız: Yeni işletmeler kuruyoruz, peki yıllardır emek veren mevcut işletmelerimizi ne kadar koruyabiliyoruz?

Bir insan yıllarca biriktirdiği parasını ve ömrünü ortaya koyarak bir iş yeri açıyor. Kimi evini geçindirmek, kimi çocuklarına daha iyi bir gelecek hazırlamak istiyor. Sonra şartlar ağırlaşıyor, borçlar birikiyor ve o insan belki de hayatında ilk kez yaptığı işi bırakıp kepengini indirmek zorunda kalıyor. O kepenk kapandığında yalnızca bir ticari faaliyet sona ermiyor; bir hayal ve bir ailenin geleceğe dair planları da yarım kalıyor.

Ekonomik başarıyı yalnızca enflasyon rakamlarıyla veya büyüme oranlarıyla ölçemeyiz. Vatandaşın alım gücü artmıyorsa, esnaf kazandığıyla giderini karşılayamıyorsa başarı tablosunda hâlâ büyük bir eksik var demektir. Unutmayalım ki bir ülkenin ekonomisi yalnızca yeni açılan şirketlerle değil, fırtınalara rağmen ayakta kalmayı başaran işletmeleriyle güçlüdür.

Ekonomiyi düzeltelim, enflasyonla mücadele edelim, piyasaları istikrara kavuşturalım. Ama bütün bunları yaparken esnafı, üreticiyi ve küçük işletmeleri kaybetmeyelim. Çünkü kepenkler bir kez kapandığında onları yeniden açmak kolay olmuyor.